Tại sao bị bóng đè? Góc nhìn khoa học và cách xử lý

Nếu bạn đang thắc mắc tại sao bị bóng đè, bài viết dưới đây sẽ phân tích hiện tượng này dưới góc nhìn y học hiện đại cùng những yếu tố làm tăng nguy cơ xuất hiện trong đời sống hằng ngày. Cùng bản tin tổng hợp khám phá kỹ nhé!

Bóng đè là gì dưới góc nhìn khoa học?

Trong y học, bóng đè được gọi là chứng liệt khi ngủ, tên tiếng Anh là Sleep Paralysis. Đây là một dạng rối loạn giấc ngủ xảy ra khi não bộ thức dậy trước nhưng hệ vận động của cơ thể vẫn tạm thời duy trì trạng thái ức chế. Người gặp hiện tượng này vẫn nghe, nhìn và nhận biết được môi trường xung quanh nhưng chưa thể điều khiển các cơ vận động theo ý muốn.

Đây không phải bệnh lý truyền nhiễm hay tổn thương thần kinh nguy hiểm mà chủ yếu liên quan đến sự mất đồng bộ giữa hoạt động của não và chu kỳ giấc ngủ. Chính vì vậy, câu hỏi tại sao bị bóng đè luôn được các chuyên gia lý giải dựa trên cơ chế hoạt động sinh học của não bộ thay vì các yếu tố huyền bí.

Trong suốt một đêm, con người trải qua nhiều chu kỳ ngủ khác nhau. Hai giai đoạn quan trọng nhất gồm ngủ không chuyển động mắt nhanh và ngủ chuyển động mắt nhanh. Ở giai đoạn REM, não hoạt động rất mạnh để tạo nên những giấc mơ sinh động. Đồng thời, cơ thể sẽ chủ động làm giảm hoạt động của hầu hết các nhóm cơ nhằm ngăn con người thực hiện các hành động theo nội dung giấc mơ.

Nếu ý thức thức dậy đúng vào thời điểm cơ chế ức chế vận động chưa kết thúc, hiện tượng liệt khi ngủ sẽ xuất hiện. Đây chính là lời giải thích khoa học cho câu hỏi tại sao ngủ bị bóng đè mà nhiều người vẫn băn khoăn trong thời gian dài.

Nguyên nhân tại sao bị bóng đè thường gặp? 

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ và làm tăng khả năng xuất hiện hiện tượng này. 

Căng thẳng tâm lý kéo dài

Áp lực công việc, học tập, tài chính hoặc các vấn đề trong cuộc sống khiến hệ thần kinh luôn ở trạng thái căng thẳng. Khi não bộ khó thư giãn hoàn toàn, chu kỳ ngủ có thể bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ thức giấc ngay trong giai đoạn REM.

Đây là nguyên nhân được ghi nhận rất phổ biến ở người trưởng thành, đặc biệt là những người thường xuyên làm việc cường độ cao hoặc thiếu thời gian nghỉ ngơi hợp lý. Vì vậy, khi tìm hiểu tại sao bị bóng đè, yếu tố đầu tiên cần xem xét chính là mức độ stress kéo dài.

Đồng hồ sinh học bị rối loạn

Thức khuya liên tục, ngủ không đúng giờ hoặc thay đổi ca làm việc thường xuyên khiến nhịp sinh học tự nhiên mất ổn định. Não bộ sẽ gặp khó khăn trong việc điều phối các giai đoạn ngủ, từ đó làm tăng khả năng xuất hiện hiện tượng liệt khi ngủ.

Những người phải làm việc theo ca, thường xuyên di chuyển giữa các múi giờ hoặc duy trì lịch sinh hoạt thất thường đều có nguy cơ gặp tình trạng này cao hơn người có thói quen nghỉ ngơi khoa học.

Tư thế nằm ngửa khi ngủ

Nhiều nghiên cứu cho thấy người nằm ngửa thường có tỷ lệ gặp bóng đè cao hơn. Ở tư thế này, đường thở có thể bị thu hẹp do lưỡi và mô mềm vùng họng dịch chuyển theo trọng lực, làm giảm hiệu quả lưu thông không khí trong một số trường hợp.

Sự thay đổi nhẹ về hô hấp đủ để kích thích não bộ chuyển sang trạng thái tỉnh táo trong khi cơ chế ức chế vận động vẫn chưa kết thúc. Đây cũng là lý do nhiều người đặt câu hỏi tại sao lại bị bóng đè dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh.

Sử dụng chất kích thích trước giờ ngủ

Cà phê, trà đặc, nước tăng lực hoặc rượu bia đều có khả năng ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ. Dù một số người cho rằng đồ uống có cồn giúp ngủ nhanh hơn nhưng thực tế lại làm giấc ngủ trở nên chập chờn và dễ bị gián đoạn.

Việc tiêu thụ các chất kích thích vào buổi tối khiến thời gian ngủ REM thay đổi, tạo điều kiện để hiện tượng bóng đè xuất hiện với tần suất nhiều hơn. Đây cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng khi giải thích tại sao bị bóng đè ở người trẻ hiện nay.

Vì sao khi bóng đè lại xuất hiện cảm giác có người đứng cạnh?

Không ít người mô tả rằng họ nhìn thấy bóng người, nghe tiếng bước chân hoặc cảm nhận có vật thể đang tiến lại gần trong lúc bị bóng đè. Chính những trải nghiệm này khiến nhiều người liên tưởng đến yếu tố tâm linh.

Thực chất, đây là dạng ảo giác xảy ra khi một phần não vẫn chịu ảnh hưởng của giấc mơ REM trong khi ý thức đã thức tỉnh. Não bộ cố gắng diễn giải cảm giác bất động và lo lắng bằng cách tạo nên những hình ảnh hoặc âm thanh tưởng tượng. 

Vì vậy, khi tìm hiểu tâm linh vì sao lại bị bóng đè, các nhà khoa học đều cho rằng đây là phản ứng sinh lý của hệ thần kinh chứ không phải hiện tượng siêu nhiên. Phần tiếp theo sẽ phân tích cơ chế này chi tiết hơn, đồng thời hướng dẫn cách xử lý và phòng ngừa hiệu quả.

Bóng đè có nguy hiểm đến sức khỏe không?

Phần lớn các trường hợp bóng đè đều là hiện tượng sinh lý lành tính. Mặc dù mang lại cảm giác vô cùng đáng sợ nhưng tình trạng này không gây tổn thương não, không làm ngừng tim và cũng không trực tiếp đe dọa tính mạng. Thời gian xuất hiện thường chỉ kéo dài từ vài giây đến vài phút rồi tự kết thúc khi cơ chế kiểm soát vận động được khôi phục.

Tuy nhiên, nếu hiện tượng này xảy ra nhiều lần trong tuần, kéo dài trong nhiều tháng hoặc đi kèm tình trạng buồn ngủ quá mức vào ban ngày, người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để được đánh giá toàn diện. Trong một số trường hợp, bóng đè có thể liên quan đến chứng ngủ rũ hoặc các rối loạn thần kinh về giấc ngủ cần được điều trị sớm.

Hướng dẫn cách xử lý khi đang bị bóng đè

Nếu không may gặp phải bóng đè, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh. Hoảng loạn chỉ khiến nhịp tim tăng nhanh, hơi thở rối loạn và cảm giác khó chịu trở nên rõ rệt hơn.

Thay vì cố gắng vùng vẫy toàn thân, hãy tập trung cử động các nhóm cơ nhỏ như ngón tay, ngón chân hoặc cơ mặt. Những chuyển động nhỏ này giúp não bộ nhận biết cơ thể đã tỉnh hoàn toàn và nhanh chóng khôi phục khả năng vận động.

Bên cạnh đó, hãy duy trì nhịp thở chậm và đều. Việc tập trung vào từng nhịp hít vào, thở ra sẽ giúp hệ thần kinh giảm kích thích, từ đó rút ngắn thời gian bóng đè. Khi cơ thể lấy lại khả năng vận động, nên ngồi dậy vài phút rồi mới tiếp tục ngủ để hạn chế hiện tượng tái diễn ngay sau đó.

Bật mí cách phòng ngừa bóng đè hiệu quả

Muốn giảm nguy cơ xuất hiện bóng đè, trước hết cần xây dựng thói quen ngủ khoa học. Hãy cố gắng đi ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ mỗi ngày để đồng hồ sinh học hoạt động ổn định.

Nên hạn chế sử dụng cà phê, trà đặc hoặc đồ uống chứa caffeine trong buổi tối. Đồng thời, giảm thời gian tiếp xúc với điện thoại và máy tính trước khi ngủ để tránh ánh sáng xanh làm ảnh hưởng đến quá trình tiết melatonin.

Nếu thường xuyên nằm ngửa và nhiều lần gặp hiện tượng này, bạn có thể chuyển sang tư thế nằm nghiêng nhằm cải thiện lưu thông đường thở trong khi ngủ. Song song với đó, duy trì luyện tập thể dục đều đặn, kiểm soát căng thẳng bằng thiền, hít thở sâu hoặc đọc sách trước khi ngủ cũng giúp chất lượng giấc ngủ được cải thiện đáng kể.

Kết luận

Hiểu đúng tại sao bị bóng đè sẽ giúp chúng ta loại bỏ những quan niệm thiếu căn cứ và có cách nhìn khách quan hơn về hiện tượng này. Bóng đè thực chất là sự mất đồng bộ tạm thời giữa ý thức và hoạt động vận động trong giai đoạn REM, không phải dấu hiệu của thế lực siêu nhiên hay một căn bệnh nguy hiểm. 

Nguồn: Sưu tầm